Voorbij het auteursrecht: een blik op enkele andere intellectuele eigendomsrechten

Binnen de bibliotheek- en archiefsector staan auteursrecht en naburige rechten centraal in discussies rond de juridische aspecten inzake digitalisering, ontsluiting en hergebruik van collectiemateriaal. Maar de implicaties reiken verder. Ook andere intellectuele eigendomsrechten kunnen beperkingen opwerpen, zoals de bescherming van databanken of van software. In deze bijdrage kijken we naar de bescherming van octrooien, tekeningen en modellen, en merken.

Auteur

Ellen Van Keer (meemoo, Vlaams instituut voor het archief)

Rechten door creatie of door registratie

‘Intellectuele eigendomsrechten’ is een verzamelnaam voor wettelijke bescherming op creaties en producten. Sommige, zoals het auteursrecht, ontstaan automatisch bij de creatie van een werk. Andere creaties, met name octrooien, tekeningen en modellen, en merken, moeten geregistreerd worden bij een officiële instantie om bescherming te krijgen. De registratie geeft de houder rechten voor een bepaalde regio en periode.

Octrooien

Een octrooi beschermt een technische uitvinding die nieuw, inventief, industrieel toepasbaar en geoorloofd is. Een bekend historisch octrooi is dat van Edison op de gloeilamp. Een geoctrooieerde uitvinding mag enkel door of met toestemming van de rechtenhouder commercieel geëxploiteerd worden. De duurtijd van dat recht is beperkt tot 20 jaar – met een uitzondering tot 25 jaar voor farmaceutische producten. Archieven en bibliotheken kunnen vooral stuiten op geoctrooieerd materiaal bij technische tekeningen, handleidingen of prototypes in recente collecties.

Tekeningen en modellen

De uiterlijke vormgevingskenmerken van producten en gebruiksvoorwerpen kunnen bescherming krijgen als tekening of model wanneer ze nieuw zijn en een eigen karakter hebben. Bij een ontwerp van een tweedimensionaal product, bijvoorbeeld het patroon van behangpapier, spreken we van het tekeningenrecht. Bij het ontwerp van een driedimensionaal product, bijvoorbeeld een schoen, van het modellenrecht. De houder van dat recht kan derden verbieden om een product waarin identieke tekeningen of modellen vervat zitten op de markt te brengen. De duurtijd is maximaal 25 jaar. Recente collecties met mode, architectuur, industriële vormgeving of gebruiksvoorwerpen, kunnen objecten of ontwerpen bevatten die beschermd zijn door het tekeningen- of modellenrecht.

Merken

Een (woord)teken kan als merk geregistreerd en beschermd worden wanneer het onderscheidend, toelaatbaar en beschikbaar is. Een merk kan zowel het logo als een naam beschermen. Een bekend voorbeeld is het Nike-logo (de ‘Swoosh’). Het merkenrecht geeft de houder een exclusief verbodsrecht waardoor hij derden kan verbieden het merk te gebruiken voor identieke of gelijkaardige diensten in de betrokken regio. De geldigheidsduur is 10 jaar, maar verlenging kan onbeperkt aangevraagd worden. Veel archieven en bibliotheken beheren materiaal waarin merktekens voorkomen, zoals historische advertenties, verpakkingen of bedrijfscorrespondentie.

Cumulatieve bescherming

Deze rechten beschermen de houder tegen ongeoorloofde concurrerende commerciële exploitatie. Voor archieven en bibliotheken die een publieke taak hebben, is het risico om hier zelf een inbreuk op te maken bij erfgoedbeheer eerder beperkt. Wanneer zij eigen merchandising, promotiemateriaal, content, interfaces of platformen creëren, stijgt dat risico wel. Een groter risico ontstaat wanneer creaties ook voldoende oospronkelijk zijn om in aanmerking te komen voor auteursrechtelijke bescherming die automatisch cumulatief optreedt en ook bescherming biedt buiten de context van handelsactiviteiten. Het grafisch ontwerp van een logo zal bijvoorbeeld vaak zowel door het merkenrecht als het auteursrecht beschermd zijn. Zolang materiaal auteursrechtelijk beschermde elementen bevat, kan het enkel gebruikt worden mits voorafgaandelijke toestemming van de rechthebbende(n) of binnen geldende wettelijke uitzonderingen voor bibliotheken en archieven.