Vlaams filmerfgoed opnieuw beschikbaar? Vooronderzoek naar restauratie, digitalisering en ontsluiting

Situering van het project

Rond 2010 heeft er zich in alle stilte een ‘paradigmashift’ voltrokken in de vertoning van de bioscoopfilm. Waar de voorbije honderd jaar film steeds vertoond werd op pellicule, is er op korte tijd een omslag gemaakt naar de digitale vertoning op DCP (digital cinema package). Daardoor zijn bijna alle cinemazalen vandaag voorzien op digitale vertoning, op een aantal locaties na die nog film op pellicule kunnen programmeren. Voor nieuwe films is dat uiteraard geen probleem, maar voor de grote meerderheid van de Vlaamse films uit het verleden zijn er geen digitale versies in voldoende hoge kwaliteit beschikbaar. Hoewel er in het verleden wel al een inspanning is geleverd om bepaalde titels op DVD te ontsluiten, is die resolutie zeker niet voldoende om een DCP te creëren. Een voorbeeld: bij de dood van Robbe De Hert waren er geen digitale versies van zijn films beschikbaar en werden er in Vlaanderen geen retrospectieven georganiseerd. Dat geldt ook voor een hele reeks intussen Vlaamse klassiekers, zoals De Helaasheid der Dingen, Rosie, Iedereen Beroemd, Een Ander Zijn Geluk, Het Gezin van Paemel, of De Leeuw van Vlaanderen.

In het kader van het Ontwerpprogramma Digitale Transformatie 2025-2029 is een projectvoorstel uitgewerkt met als doel de digitalisering, restauratie en valorisatie van een selectie van het Vlaams filmerfgoed, en om deze films opnieuw beschikbaar en zichtbaar te maken voor een breed publiek. Er werd een opstartfinanciering voorzien om dit digitaliseringsproject in de loop van 2024-2025 voor te bereiden. Dit rapport is de geschreven neerslag van dit voorbereidend traject.

Binnen de scope van deze voorbereiding zit het inventariseren en selecteren van mogelijk te digitaliseren/restaureren relevante Vlaamse films. Dergelijke selectie zal ons ook toelaten om een gerichtere kostenraming op te maken van het digitaliseringsproject dat hier mogelijk op volgt. Daarnaast ambiëren we in het voortraject ook een verkennend onderzoek te doen naar de mogelijke inzet van AI in filmrestauratie en bepalen we alvast wat de voorwaarden moeten zijn voor het duurzaam archiveren van de gedigitaliseerde en gerestaureerde films. Tot slot wordt verkend hoe de gedigitaliseerde films gevaloriseerd kunnen worden.

Resultaten

Het resultaat is een concreet voorstel tot uitvoeringsmodel voor de restauratie, bewaring en valorisering van 50 Vlaamse langspeelfilms, gespreid over 5 jaar. Met onder meer:

• een selectie van 50 langspeelfilms en een reservelijst met 45 titels
• technische aanbevelingen voor de resultaten van een mogelijke digitalisering
• het kostenplaatje van de digitalisering, restauratie en valorisatie - inclusief ondertiteling en audiodescriptie
• een scenario voor duurzame bewaring en beheer
• mogelijkheden om de films opnieuw tot bij het publiek brengen

Conclusies

• Het voorbereidingstraject maakte duidelijk dat een duurzaam restauratiebeleid voor Vlaams filmerfgoed meer vraagt dan enkel technische digitalisering. Restauratie, duurzame bewaring, toegankelijkheid en publiekswerking blijken sterk met elkaar verbonden en moeten als één geïntegreerd geheel worden benaderd. Daarom werd binnen het voorstel bewust evenveel aandacht voorzien voor toegankelijkheid en publiekswerking, met onder meer meertalige ondertitels, en audiodescriptie, zodat de gerestaureerde films een zo breed mogelijk publiek kunnen bereiken.
• Het vooronderzoek toont aan dat er vandaag voldoende kennis en expertise aanwezig is om een grootschalig digitaliserings- en restauratietraject op te starten. Tegelijk heeft het traject er ook voor gezorgd dat we al enkele cruciale voorbereidingen namen. Zo werden prioritaire films geselecteerd, technische vereisten opgelijst, marktbevragingen uitgevoerd en mogelijke modellen voor duurzame bewaring onderzocht. Daardoor ligt er vandaag een concrete en realistische basis klaar, waarop snel verder gebouwd kan worden.
• Binnen dit voorbereidingstraject is bewust gekozen om de focus te leggen op Vlaamse langspeelfilms met erfgoedwaarde. Voor andere filmcategorieën, zoals kortfilm en documentaire, is bijkomend gespecialiseerd onderzoek en verdere inhoudelijke afbakening nodig om tot een even onderbouwde aanpak en raming te komen.
• Tegelijk bevestigt het traject ook de urgentie van verdere actie. De fysieke staat van analoge filmkopieën blijft achteruitgaan, waardoor uitstel het risico op onherstelbaar kwaliteitsverlies verhoogt. Het huidige momentum biedt bovendien kansen: de (internationale) aandacht voor Vlaamse cinema creëert ook mogelijkheden om hernieuwde belangstelling te wekken voor het Vlaams filmerfgoed. Verdere investeringen zijn daarom essentieel om dit audiovisueel erfgoed duurzaam veilig te stellen én opnieuw zichtbaar te maken voor het publiek.

Het integrale eindrapport