3D-archiefformaten

3D-digitalisering evolueert snel. Het maken van virtuele, datarijke representaties van fysieke objecten (digitale ‘twins’) via 3D-scanning wordt steeds toegankelijker. Niet alleen musea, ook bibliotheken en archieven winnen erbij. Kwetsbare of moeilijk toegankelijke erfgoedobjecten worden raadpleegbaar zonder het origineel te belasten en tastbare replica’s kunnen de toegankelijkheid vergroten. Hoewel internationaal stilaan consensus groeit over standaarden voor de preservering van 3D-modellen, ligt die nog niet vast. Daarom is de keuze van een geschikt archiefformaat belangrijk.

Auteur

Lode Scheers (meemoo, Vlaams instituut voor het archief)

Wat zijn archiefformaten?

Zoals bij foto’s of video’s bepaalt het bestandsformaat de houdbaarheid van de 3D-modellen. Bij foto’s is een TIFF-bestand duurzamer dan een JPEG-bestand, bij video’s is een (verliesloos gecomprimeerd) MKV-bestand duurzamer dan een MP4-bestand. Een 3D-archiefformaat is het duurzame opslagformaat van een 3D-model dat het behoud van zijn essentiële eigenschappen, geometrie, texturen en metadata onafhankelijk van de gebruikte software of hardware verzekert, en het bestand op lange termijn toegankelijk en bruikbaar houdt.

Goede 3D-archiefformaten zijn open, gestandaardiseerd en mensleesbaar (in plaats van onleesbare binaire code), zodat hun inhoud ook zonder propriëtaire software bekeken of gemigreerd kan worden naar nieuwe systemen. Indien 3D-modellen opgeslagen zijn in een goed gedocumenteerd, toekomstbestendig formaat, kun je ze nog lange tijd probleemloos openen.

Voorkeursformaten

De digitale preserveringswereld schuift X3D en COLLADA (DAE) naar voren als geschikte archiefformaten voor 3D-modellen. Beide zijn open, ISO-gestandaardiseerd en tekstgebaseerd, en kunnen naast de 3D-geometrie ook metadata omvatten.

X3D is in de eerste plaats geschikt als weergave- en publicatieformaat. Het ondersteunt animatie, texturen, kleur en metadata en kan rechtstreeks in een webbrowser bekeken worden. In de 3D-preserveringspraktijk wordt X3D daarom vaak genoemd als voorkeursformaat voor archivering. COLLADA is daarentegen vooral een uitwisselingsformaat tussen 3D-software. Het bewaart onder andere schaalinformatie, materiaaldefinities, animaties en scènehiërarchie, zodat modellen correct overgezet kunnen worden tussen tools. In richtlijnen, onder andere aanbevelingen van de Europese Commissie, wordt COLLADA aanbevolen als alternatief wanneer X3D niet haalbaar is.

In de praktijk

Volg twee sporen: bewaar, waar mogelijk, de oorspronkelijke scandata (alles wat het scanproces oplevert), én zet je 3D-modellen om naar een open archiefformaat zoals X3D of COLLADA. Zo blijven ze breed toepasbaar en herbruikbaar, ook wanneer tools of standaarden veranderen. Afgeleiden, zoals bestanden voor online gebruik of 3D-printklare versies, maak je pas wanneer je ze nodig hebt – bij voorkeur op basis van een reproductiebestand, een kopie van je archiefbestand waarvan de kwaliteit voldoende hoog is om raadplegingsbestanden te maken.

Alhoewel archiefformaten zoals X3D en COLLADA een cruciaal aspect van de digitale preservering zijn, volstaan ze niet. Een duurzaam 3D-archief vereist ook een duidelijk preserveringsbeleid dat beschrijft hoe je archiefbestanden door de tijd heen zult beheren, migreren en controleren. Daarnaast spelen metadata en paradata (zie Paradata) een sleutelrol: zonder hen is het onmogelijk te weten wat er precies in een archiefbestand zit, hoe het tot stand gekomen is of hoe het correct geïnterpreteerd moet worden. De combinatie van bestandsformaat, beleid, metadata en paradata zorgt er pas echt voor dat 3D-modellen niet alleen bewaard blijven, maar ook bruikbaar en betekenisvol zijn én blijven voor toekomstige generaties.